Lezen en schrijven

In de Bijbel lezen we niet van georganiseerd onderwijs, zoals wij dat kennen. Vader en moeder hadden de taak om de kinderen de nodige kennis bij te brengen. Hierbij speelde, als het goed was, ook de godsdienstige opvoeding een rol.

   Onderwijs in de Wet   

In Deut. 4:9 lezen we dat de Wet van God van geslacht tot geslacht moest worden doorgegeven. Later gebeurde dat onderwijs ook wel door personeel van de tabernakel. Zo zal Samuël zeker Eli als leermeester hebben gehad. Salomo dringt erop aan om kinderen al vroeg de ‘eerste beginselen’ bij te brengen (Spr. 22:6). Als ze ouder zijn geworden zullen ze daarvan profiteren. Dit onderricht was meestal mondeling.
In de tijd van het Nieuwe Testament waren er instellingen waar de kinderen kennis verkregen uit de Tenach (het Oude Testament). We denken aan de geschiedenis van de twaalfjarige Jezus, die zat “in het midden der leraren” (Luk. 2:46).

   Schrijven en lezen   

Konden veel mensen in de tijd van de Bijbel lezen en schrijven? Daar wordt verschillend over gedacht. Maar het zou wel eens mee kunnen vallen. Mozes kon het in elk geval, maar hij had dan ook een gedegen opleiding gehad aan het Egyptische hof (Hand. 7:22). In Richt. 8:14 weet een willekeurige jongen uit Sukkoth zomaar de namen van 77 stadsbestuurders op te schrijven. Koningin Izebel schreef brieven met de bedoeling om Naboth te laten arresteren. De profeet Habakuk moest een tekst opstellen, zodat voorbijgangers die konden lezen (Hab. 2:2). En Jeremia schreef zelf een brief naar de ballingen in Babel (Jer. 29:1). Ging het over de koop van een stuk grond, dan werd alles netjes genoteerd (Jer. 32:10-12).

Er zullen zeker ook beroepsschrijvers zijn geweest. Volgens 1 Kron. 2:55 werd in de schoonfamilie van Mozes ook het schrijversvak beoefend. En in het visioen van Ezechiël (9:2) wordt gesproken over een man die een “schrijvers-inktkoker” bij zich droeg. 

► Filippus en de kamerling     beeld: FreeBibleimages

Merkwaardig is dat het lezen in de oude tijd vrijwel steeds hardop werd gedaan. Denk aan Filippus die de kamerling uit Jesaja “hoorde lezen” (Hand. 8:30). Een van de redenen was dat de woorden van een zin aaneen werden geschreven, dus zonder tussenruimte. En dan is de tekstgemakkelijkertebegrijpen als je voor jezelf hardop leest. Vind je ook niet?

   Pen en inkt   

Zonder pen en inkt kon je weinig beginnen. De pen was meest van riet, dat je het beste kon betrekken uit Egypte. De inkt werd gemaakt uit roet of koolstof met een bindmiddel. De tekst was gemakkelijk met water uit te wissen. Maar tegelijk verbazen we ons over de kwaliteit: de letters zijn nu (na een paar duizend jaar) nóg vaak te ontcijferen!

Er werd veel geschreven op potscherven, vooral als het om korte berichten of mededelingen ging. Later werden er ook schrijftafeltjes gebruikt, zoals we lezen bij de geschiedenis van Zacharias (Luk. 1:63).

   Papyrus   

Bekend is ook het papyrus (waar ons woord ‘papier’ vandaan komt). We lezen van dit gewas in Jes. 19:7. Het groeit in moerassige gebieden en kan wel vier meter hoog worden. Van de driekantige stengels werden stroken gesneden, die men dwars over elkaar legde. Die zijn nog goed herkenbaar op de onderstaande afbeelding. De bladen die hierdoor ontstonden werden samengevoegd tot schrijfrollen. Meestal waren deze aan één kant beschreven. In het vochtige Palestina is hiervan niet veel bewaard gebleven. Dit in tegenstelling tot Egypte met zijn droge klimaat.

► Oud-Egyptisch schrift op papyrus

En dan had je nog het perkament. Dat materiaal komen we éénmaal in de Bijbel tegen (2 Tim. 4:13). Het werd gemaakt van dierenhuiden. De naam komt van de stad Pergamum (Op. 2:12), waar het veel werd geproduceerd. Perkament was nogal prijzig, maar duurzamer dan papyrus. Het werd wel gebruikt voor belangrijke documenten.

   Wist je dat?   

Als je niet kon schrijven en je moest een belangrijk document ondertekenen? Dan mocht je ook een kruisje zetten. Bij de Joden was dat de laatste letter van het alfabet. Die kennen we als de tau of tav (zie het eind van Ps. 119). In het oude Hebreeuwse schrift gaf men die aan door een kruisje. Diezelfde letter ("een teken" staat er) kregen de mensen in het visioen van Ezechiël (9:4) op het voorhoofd getekend.